D OSTOEVSKY VÀ KANT

 ĐOSTOEVSKY VÀ KANT.

1 – Trong số hai đại thi hào khét nhất của văn học Nga – Dostoevsky và Tolstoy – hai tâm hồn vĩ đại chứa đựng tinh thần Nga, văn hóa Nga, lịch sử Nga nhiều nhất, thì Tolstoy có vẻ hiền lành mộc mạc hơn. Ông từng được giới phê bình phê biếc đặt cho ngoại hiệu “ nhà biện chứng tâm hồn”

Có lẽ, phép biện chứng tâm hồn của Tolstoy được biểu hiện rõ nhất trong tiểu thuyết “ Phục sinh”, hình như vì cuốn tiểu thuyết này mà ông bị giáo hội Nga rút phép thông công.

Nói ông là nhà “Biện chứng tâm hồn” bởi thế giới tinh thần các nhân vật của ông đều phát triển tuân theo qui luật “biện chứng”,  nghĩa là họ tự mâu thuẫn trong chính thế giới nội tâm của họ, rồi mâu thuẫn phát triển thành xung đột dữ dội, rồi nhân vật thức tỉnh, chuyển hóa, để kết cục tiểu thuyết  - tức kết cục nhân vật – họ trở thành “ khác” hoàn toàn so với lúc xuất hiện…

Về tư tưởng, Tolstoy được xem là nhà “ Nhân đạo chủ nghĩa” 

2 – Với Dostoevsky thì phúc tạp hơn. Ông được chính các triết gia Nga lừng danh mổ xẻ phân tích nhiều nhất, bởi họ ưu ái ông, khâm phục ông, kính nể ông… thậm chí coi ông hơn hẳn so với Tolstoy.

Berdyaev, triết gia thần học, người Pháp gốc Nga lưu vong thời stalin, đã biên về Dos như sau:

“ … Dostoevsky không chỉ là người thầy nghệ thuật vĩ đại, mà ông còn là nhà tư tưởng vĩ đại và người nhìn – thấu – tinh – thần vĩ đại. Ông là nhà biện chứng thiên tài và là nhà siêu hình học Nga vĩ đại nhất”

Cuốn tiểu thuyết “ Tội ác và hình phạt” của Dos cũng có thể xem là trước tác triết học vê đạo đức, một văn bản nghệ thuật hóa nguyên lý “mệnh lệnh tuyệt đối” của Kant.

Raskolnikov, trước khi ra tay giết mụ chủ cầm đồ Alyona, anh đã trăn trở như một triết gia. Rõ ràng cuộc đời khốn khổ của anh và của bao nhiêu người khác đều có nguyên nhân mà một trong những nguyên nhân đó là từ mụ … chủ cầm đồ. Anh giết mụ ta là diệt trừ kẻ ác, là đem lại niềm vui và sự giải thoát cho rất nhiều người. Ngoài ra, nếu Napoleon trở thành anh hùng vì giết rất nhiền người, tại sao anh không thể như vậy?

Tư tưởng của Raskolnikov chính là vấn đề lớn của triết học đạo đức.

Nhưng, sau khi giết người, Raskolnikov đã phải sống cả đời trong nỗi ám ảnh, dằn vặt, cắn rứt lương tâm. Đây là cái mà Kant gọi là “mệnh lệnh tuyệt đối” hay là nền tảng khiến con người là con người.

Kant biên trong “ Phê phán lý tính thực hành” đại khái rằng, dứt khoát không ai có quyền sử dụng con người như một công cụ, vì bất cứ mục đích nào…

3 – E. Golosouker cũng là một triết gia – nhà văn nổi tiếng của Nga, ông đánh giá tiểu thuyết “Anh em nhà Karamazov” là một kiểu “Phê phán lý tính thuần túy” bằng văn học, trong đó Dos vừa chịu ảnh hưởng của Kant, vừa triển khai các nghịch lý của Kant bằng hình tượng nhân vật, đồng thời Dos cũng phản biện cả Kant.

Kant, triết gia vĩ đại, chết năm 1804. Năm 1821 thì Dos chào đời…

Dù hai anh này có hai số phận hoàn toàn trái ngược, nhưng hình như cũng trăn trở về vài vấn đề giống nhau, và cùng vĩ đại cả…

3 – Tóm lại, các anh chị yêu văn chương triết học, ngoài những nhà văn mõm vẩu “ suýt đoạt nobel” hoặc “lỡ dịp với nobel” ra, cũng nên đọc vài thứ kiểu như này, để mở mang não trạng…